Sistemik Aile Terapisinde Ergenlerle Çalışmak ve Mentalizasyonun Kullanımı
Ergenlik; bedenin, duyguların, arkadaş ilişkilerinin ve kimlik arayışının hızla değiştiği bir dönemdir. Bu değişim çoğu ailede zaman zaman gerginlik yaratır. Telefon, eve dönüş saati, mahremiyet ya da arkadaş seçimi gibi konularda yaşanan tartışmalar çoğu zaman yalnızca "kural" tartışması olmaz. Altında görülme, güvenme, endişelenme ve bağımsızlaşma gibi daha derin ihtiyaçlar vardır. Bu yazıda ergen terapisinde sistemik bakışın neyi değiştirdiğini ve mentalizasyonun, aile terapisi sürecinde aile üyelerinin birbirine merak duymasını destekleyen bir araç olarak nasıl kullanılabileceğini ele alıyorum.
Ergenlerle çalışırken sistemik perspektif neyi değiştirir?
Ergenlerle psikoterapide en sık sorulan soru şudur: "Sorun ergende mi, yoksa ailede mi?" Sistemik aile terapisi bu soruyu farklı bir yerden sorar: Bu davranış, bu ailenin ilişki örüntüsü içinde nasıl bir anlam taşıyor ve bu örüntü herkesi nasıl etkiliyor?
Sistemik bakışın birkaç temel varsayımı vardır:
Davranış ilişkisel bir bağlamda ortaya çıkar. Kapalı bir oda kapısı, kısa cevaplar ya da sık yapılan tartışmalar, ergenin tek başına "özelliği" değil, ailedeki karşılıklı etkileşimin bir parçasıdır.
Nedensellik çoğunlukla döngüseldir. Ebeveyn endişelendiği için kontrol eder, ergen kontrol edildiğini hissettiği için içine kapanır, içine kapanma endişeyi artırır. Bu döngüde tek bir "başlatan" aramak çoğu zaman yardımcı olmaz.
Kimse "suçlu" konumuna yerleştirilmez. Ergen "sorunlu çocuk", ebeveyn "sorunun kaynağı" değildir. Herkes aynı döngünün içinde, kendi kaygısı ve ihtiyacıyla hareket eder.
Bu çerçeve ergenin özerkliğini de ciddiye alır. Gelişim araştırmaları, ergenlikte kişisel alan ve kendi kararlarını verme ihtiyacının normal ve sağlıklı bir gelişimsel süreç olduğunu, ebeveyn-ergen çatışmalarının önemli bir kısmının da bu alanın sınırları üzerinden yürüdüğünü gösterir (Smetana vd., 2006; Steinberg, 2001). Bu nedenle ergen terapisinde ergenin kendi sesini duyurabilmesi, gerektiğinde ebeveynlerden ayrı görüşmelerle desteklenir. Gizliliğin sınırları ise baştan açıkça konuşulur.
Kanıt açısından bakıldığında, ergenlik ve çocukluk dönemi sorunlarında aile terapisi ve sistemik müdahalelerin etkililiğini destekleyen geniş bir literatür vardır (Carr, 2019). Bununla birlikte "aile terapisi" tek bir yöntem değil, farklı yaklaşımları kapsayan bir çatıdır.
Mentalizasyon nedir ve aile ilişkilerinde neden önemlidir?
Mentalizasyon, kendi ve başkalarının davranışlarının arkasında duygu, düşünce, istek ve niyet gibi zihinsel durumlar olduğunu fark etme ve bunlar üzerine merakla düşünebilme kapasitesidir (Fonagy vd., 2002). Günlük dille: "Bu davranışın altında ne olabilir? Ben ne hissediyorum? O ne hissediyor olabilir?" sorularını sorabilme becerisidir.
Mentalizasyon sabit bir özellik değil, duruma göre değişen bir kapasitedir. Duygular yükseldiğinde, özellikle de yakın ilişkilerde, herkesin mentalizasyonu zayıflayabilir. Bu anlarda şu tür kesin yorumlar ortaya çıkar:
"Beni umursamıyor, o yüzden geç geliyor."
"Bana güvenmiyor, sürekli beni izliyor."
Bu cümleler bir yorumdur, ama sanki kesin bir gerçekmiş gibi söylenir. Zihinsel durumlar hakkındaki merak kaybolur, yerini kesinlik alır. Kesinlik de karşı tarafın savunmaya geçmesine yol açar ve döngü hızlanır.
Ergenlik, mentalizasyon açısından hassas bir dönemdir. Kimlik arayışı, akran ilişkilerinin önem kazanması ve duygusal yoğunluk, hem ergenin hem ebeveynin birbirini anlamasını zorlaştırabilir. Bu son nokta ağırlıklı olarak teorik bir açıklamadır. Buna karşılık ebeveynin çocuğunu kendi zihni olan biri olarak görebilmesinin (ebeveynlik düzeyinde mentalizasyon) çocuğun gelişimiyle ilişkili olduğu ise araştırmalarla desteklenmektedir (Sharp ve Fonagy, 2008). Mentalizasyon temelli yaklaşımların psikopatolojiyi anlamadaki yeri de güncel literatürde ayrıntılı biçimde tartışılmaktadır (Luyten vd., 2020).
Mentalizasyon sistemik aile terapisinde nasıl kullanılabilir?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Mentalizasyon, bu yazıda bağımsız bir terapi modeli olarak değil, sistemik aile terapisinin içinde kullanılabilen bir tutum ve araç olarak ele alınmaktadır. Sistemik çalışmanın amacı (ilişkisel döngüyü anlamak ve dönüştürmek) aynı kalır. Mentalizasyon bu amaca ulaşmak için bir yol sunar. Mentalizasyon temelli aile müdahalelerini tanımlayan çalışmalar da bu yaklaşımı sistemik uygulamalarla iç içe ele alır (Asen ve Fonagy, 2012; Keaveny vd., 2012).
Terapistin tutumu
Mentalizasyonu desteklemenin ilk adımı, terapistin kendi tutumudur:
Bilmeme duruşu: Terapist, ailenin yerine "gerçek anlamı" bilen kişi olmaz. "Bunu bu şekilde anlıyorum, doğru mu anlıyorum?" gibi cümlelerle kendi yanılabilirliğini gösterir.
Hızı yavaşlatma: Tartışma kızıştığında terapist, müdahale ederek konuşmayı yavaşlatır. Mentalizasyon, duygular çok yüksekken zorlaşır. Bu nedenle önce duygusal yoğunluğun biraz inmesi gerekir.
Taraf tutmama: Terapist, herkesin deneyimini geçerli kılar. "Geçerli kılmak", herkesi haklı bulmak değil, herkesin yaşadığının anlaşılır olduğunu göstermektir.
Sık kullanılan müdahale biçimleri
Merak soruları: "O anda içinde ne vardı?" ya da "Annen telefonu istediğinde ne hissettin?" gibi sorular davranıştan içsel deneyime geçişi sağlar.
Alternatif olasılıkları düşündürme: "Geç gelmesinin başka hangi nedenleri olabilir?" ya da "Senin bu davranışını başka biri nasıl yorumlayabilir?" soruları, tek bir kesin yorumun yerine birden fazla olasılığı masaya koyar.
Karşı tarafın gözünden düşünme: "Baban bu konuşmayı duysaydı sence ne düşünürdü?" gibi sorular, aile üyelerinin birbirinin zihnine ilgi göstermesini teşvik eder.
Döngüyü isimlendirme: "Siz endişelendikçe o uzaklaşıyor, o uzaklaştıkça endişeniz büyüyor olabilir mi?" gibi cümleler, suçlama olmadan döngüyü görünür kılar.
Kanıtlar ne diyor?
Mentalizasyon temelli ergen tedavisi ile ilgili olarak, kendine zarar veren ergenlerle yapılan bir randomize kontrollü çalışmada, mentalizasyon temelli tedavinin olağan tedaviye kıyasla kendine zarar davranışında ve depresif belirtilerde daha fazla azalma sağladığı bildirilmiştir (Rossouw ve Fonagy, 2012). Ancak bu çalışma, aile terapisi içinde mentalizasyonun kullanımını değil, belirli bir klinik grupta mentalizasyon temelli bireysel ve aile görüşmelerini içeren bir tedavi paketini test eder. Mentalizasyon temelli aile müdahalelerinin ise çoğunlukla klinik tanımlamalara ve sınırlı sayıda ön değerlendirmeye dayandığı söylenebilir. Dolayısıyla bu yaklaşımın aile terapisindeki yararına dair sonuçlar henüz kesinleşmiş değildir ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Ergen ve ebeveyn arasındaki çatışmaya farklı bir yerden bakmak
Aşağıdaki örnek kurgusaldır ve çeşitli ailelerde görülebilecek örüntülerden esinlenmiştir.
Deniz (15) ve annesi Ayşe Hanım, terapiye sürekli tartışmalar nedeniyle gelir. Ayşe Hanım, kızının telefonuna zaman zaman bakıyor ve eve dönüş saatini sıkı takip ediyor. Deniz ise bunu "sürekli izlenmek" olarak yaşıyor ve annesine arkadaşlarıyla ilgili hiçbir şey anlatmıyor.
Aynı davranış, farklı anlamlar
Ayşe Hanım'ın telefona bakması, kendi içinde şu anlamı taşıyor: "Kızımı korumalıyım. Bir şey olursa fark etmezsem kendimi affetmem." Deniz'in gözünden aynı davranış şu anlama geliyor: "Bana güvenmiyor. Ben onun gözünde hâlâ küçük bir çocuğum." Deniz'in sessizliği ise Ayşe Hanım için şöyle bir anlam taşıyor: "Benden bir şey saklıyor, demek ki tehlikeli bir şey var." Deniz içinse aynı sessizlik şu demek: "Anlatsam zaten yargılanacağım, bari kendi alanımı koruyayım."
Burada ilginç olan şudur: Deniz'in kendini koruma çabası, Ayşe Hanım'ın endişesini artırıyor. Ayşe Hanım'ın koruma çabası ise Deniz'in gizlenme ihtiyacını büyütüyor. İki taraf da iyi niyetle hareket ediyor, ama her biri diğerinin niyetini olumsuz okuyor. Araştırmalar, ergenlerin ebeveynlerine ne kadar bilgi açtığının, ebeveynin doğrudan izleme ve kontrolünden çok ergenin kendi isteğiyle paylaşımına bağlı olduğunu göstermiştir (Kerr ve Stattin, 2000; Stattin ve Kerr, 2000). Bu bulgu, güven ve açıklığın çoğu zaman kontrolle değil ilişkiyle beslendiğini hatırlatır.
Terapist burada ne yapabilir?
Terapist, önce her iki tarafın deneyimini geçerli kılar: "Ayşe Hanım, sizin için kızınızın güvende olması çok önemli. Deniz, senin için de kendi alanının olması çok önemli. İkisi de anlaşılır görünüyor."
Ardından mentalizasyonu destekleyecek sorular sorar:
Deniz'e: "Annenin telefona bakarken aklından ne geçiyor olabilir? Birkaç farklı ihtimal düşünebilir misin?"
Ayşe Hanım'a: "Deniz'in telefonuna baktığınızı fark ettiğinde ne yaşıyor olabilir? Sizin bu davranışınızı nasıl okuyor olabilir?"
Her ikisine: "Bu döngüde her biriniz kendinizi nasıl hissediyorsunuz? İkinizin de aslında ulaşmaya çalıştığı bir şey var mı?"
Bu sorularla amaç, "kim haklı" tartışmasından çıkıp "birbirimizin davranışını nasıl anlıyoruz ve bu anlamlar bizi nereye götürüyor?" sorusuna geçmektir. Ayşe Hanım'ın endişesinin arkasında bir sevgi ve korkunun olduğu, Deniz'in geri çekilmesinin arkasında ise bir özerklik ve saygı görme ihtiyacı bulunduğu fark edildiğinde, aileye yeni bir konuşma alanı açılır. Kural ve sınır konuşmaları da bu zeminde, daha az savunmacı bir şekilde yapılabilir. Mentalizasyon, sınırları ortadan kaldırmaz, sınırların nasıl konuşulacağını değiştirir.
Sonuç
Ergen terapisinde sistemik bakış, sorunu bireyin içine ya da ailenin hatasına sıkıştırmadan, ilişkisel örüntüleri anlamaya odaklanır. Mentalizasyon bu süreçte, aile üyelerinin kesin yorumlarını yumuşatan, alternatif olasılıkları görünür kılan ve döngüyü fark etmeyi kolaylaştıran değerli bir araç olabilir. Ancak mentalizasyon temelli aile müdahalelerine dair ampirik kanıt henüz sınırlıdır. Bu nedenle yaklaşımın, sistemik terapinin sunduğu bütüncül çerçeve içinde ve her ailenin ihtiyacına göre uyarlanarak kullanılması önemlidir. Ergenlik ve ebeveyn-ergen ilişkisiyle ilgili yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanından destek almak, bu süreci hem ergen hem de aile için daha anlaşılır kılabilir.
Kaynakça
Asen, E., & Fonagy, P. (2012). Mentalization-based therapeutic interventions for families. Journal of Family Therapy, 34(4), 347–370. https://doi.org/10.1111/j.1467-6427.2011.00552.x
Carr, A. (2019). Family therapy and systemic interventions for child-focused problems: The current evidence base. Journal of Family Therapy, 41(2), 153–213. https://doi.org/10.1111/1467-6427.12226
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. Other Press.
Keaveny, E., Midgley, N., Asen, E., Bevington, D., Fearon, P., Fonagy, P., Jennings-Hobbs, R., & Wood, S. (2012). Minding the family mind: The development and initial evaluation of mentalization-based treatment for families. In N. Midgley & I. Vrouva (Eds.), Minding the child: Mentalization-based interventions with children, young people and their families (pp. 98–112). Routledge.
Kerr, M., & Stattin, H. (2000). What parents know, how they know it, and several forms of adolescent adjustment: Further support for a reinterpretation of monitoring. Developmental Psychology, 36(3), 366–380. https://doi.org/10.1037/0012-1649.36.3.366
Luyten, P., Campbell, C., Allison, E., & Fonagy, P. (2020). The mentalizing approach to psychopathology: State of the art and future directions. Annual Review of Clinical Psychology, 16, 297–325. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-071919-015355
Rossouw, T. I., & Fonagy, P. (2012). Mentalization-based treatment for self-harm in adolescents: A randomized controlled trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 51(12), 1304–1313. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2012.09.018
Sharp, C., & Fonagy, P. (2008). The parent's capacity to treat the child as a psychological agent: Constructs, measures and implications for developmental psychopathology. Social Development, 17(3), 737–754. https://doi.org/10.1111/j.1467-9507.2007.00457.x
Smetana, J. G., Campione-Barr, N., & Metzger, A. (2006). Adolescent development in interpersonal and societal contexts. Annual Review of Psychology, 57, 255–284. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.57.102904.190124
Stattin, H., & Kerr, M. (2000). Parental monitoring: A reinterpretation. Child Development, 71(4), 1072–1085. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00210
Steinberg, L. (2001). We know some things: Parent–adolescent relationships in retrospect and prospect. Journal of Research on Adolescence, 11(1), 1–19. https://doi.org/10.1111/1532-7795.00001